Her Şey Neyle Başladı? Felsefenin İlk Sorusu: Arkhe

İnsanlık tarihindeki en büyük keşiflerden biri ateş değildi. Tekerlek de değildi. Belki de en büyük keşif, bir gün bir insanın gökyüzüne bakıp şu soruyu sormasıydı: "Her şeyin başlangıcı nedir?"

İşte felsefe, tam da bu soruyla doğdu.

Bugün "arkhe" olarak bildiğimiz kavram, Antik Yunan düşüncesinin en temel problemlerinden biridir. Yunanca arkhē sözcüğü; başlangıç, ilk neden, temel ilke ve köken anlamlarını taşır. Felsefenin ilk filozofları için mesele yalnızca evrenin nasıl oluştuğunu açıklamak değildi. Onlar, görünen bütün çeşitliliğin arkasında değişmeyen tek bir öz olup olmadığını anlamaya çalışıyorlardı.

Çünkü çevrelerine baktıklarında her şey değişiyordu.

Mevsimler değişiyor, insanlar doğuyor ve ölüyordu. Nehirler akıyor, ağaçlar büyüyor, şehirler kuruluyor ve yıkılıyordu. Fakat bütün bu değişimin altında değişmeyen bir ilke olabilir miydi?

İşte "arkhe" sorusu tam olarak buydu.

Bu soru bugün oldukça sıradan görünebilir. Oysa yaklaşık iki bin altı yüz yıl önce bu düşünce, insanlık tarihinde büyük bir kırılmaydı. Çünkü insanlar ilk kez doğayı tanrılarla açıklamak yerine akıl yoluyla anlamaya çalışıyordu.

Miletli Thales bu arayışın ilk temsilcilerinden biri oldu. Ona göre evrendeki her şeyin özü sudu. Çünkü su, katı, sıvı ve buhar hâline dönüşebiliyor; yaşamın olduğu her yerde bulunuyordu. Thales'in önemli olan tarafı, suyu seçmiş olması değildir. Önemli olan, ilk kez doğayı doğanın içinde açıklamaya çalışmasıdır.

Ardından Anaksimandros ortaya çıktı ve hocasına itiraz etti. Eğer her şey sudan oluşuyorsa ateş nasıl ortaya çıkıyordu? Ona göre evrenin ilk maddesi belirli bir unsur olamazdı. Bu nedenle apeiron, yani sınırsız ve belirsiz olanı arkhe olarak düşündü.

Anaksimenes ise havayı temel ilke olarak kabul etti. Yoğunlaşan havanın suya ve toprağa, seyrekleşen havanın ise ateşe dönüştüğünü savundu. Böylece ilk filozoflar aynı soruya farklı cevaplar vermeye başladılar.

Herakleitos için arkhe ateşti. Ancak onun asıl düşüncesi ateşten çok değişimdi. Ünlü "Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz." sözü, evrendeki her şeyin sürekli bir akış içinde olduğunu anlatıyordu.

Parmenides ise tam tersini savundu. Ona göre değişim yalnızca bir yanılsamaydı. Gerçek olan tek şey varlığın kendisiydi ve varlık değişmezdi.

Böylece felsefenin ilk büyük tartışması ortaya çıktı. Evren değişim üzerine mi kuruluydu, yoksa değişmeyen bir öz mü vardı?

Bu tartışma yalnızca Antik Çağ'da kalmadı. Bugün modern bilim de aynı sorunun farklı biçimlerini sormaya devam ediyor. Evren nasıl oluştu? Maddeyi meydana getiren en temel yapı nedir? Büyük Patlama'dan önce ne vardı? Kuarklar, enerji alanları ya da sicim kuramı... Aslında hepsi aynı arayışın günümüzdeki devamı.

Bu yönüyle arkhe, yalnızca eski bir felsefe kavramı değildir. İnsanın dünyayı anlama çabasının ilk adıdır.

Belki de arkheyi bu kadar önemli yapan şey, verilen cevaplar değil; sorunun kendisidir. Çünkü Thales'in suyu doğru değildi, Anaksimenes'in havası da bugün bilimsel olarak geçerli kabul edilmiyor. Ancak onların açtığı düşünme biçimi, insanlığın bilgiye ulaşma yöntemini değiştirdi. İnançtan akla, efsaneden sorgulamaya doğru atılan ilk büyük adım buydu.

Felsefenin tarihi boyunca cevaplar sürekli değişti; fakat soru hiç değişmedi.

Her şeyin özü nedir?

Belki de bu yüzden "arkhe" yalnızca felsefenin ilk problemi değildir. Aynı zamanda insanın kendisini ve evreni anlamaya çalışmasının da başlangıcıdır. Çünkü her düşünce, her keşif ve her bilimsel ilerleme, bir insanın durup "Neden?" diye sormasıyla başlar.

Ve belki de felsefenin en büyük mirası, kesin cevaplar vermesi değil; doğru soruları sormayı öğretmesidir. Arkhe de bu mirasın ilk ve en güçlü sorusudur.