Aşkın Mahremiyeti: Kafka'nın Milena'ya Mektupları Etik Bir Okuma mı?

Edebiyat tarihinde bazı eserler yayımlanmak için yazılır. Bazıları ise hiçbir zaman yayımlanması düşünülmeden kaleme alınır. Franz Kafka'nın Milena'ya Mektupları ikinci gruba girer. Bugün dünya edebiyatının en çok okunan mektupları arasında yer alsalar da, temelinde rahatsız edici bir soru vardır: Biz gerçekten bu mektupları okuma hakkına sahip miyiz?

Bu soru yalnızca Kafka'yı değil, edebiyatın etik sınırlarını da ilgilendiriyor.

Kafka, Milena Jesenská'ya yazdığı mektupları okurlar için kaleme almadı. Bunlar yayımlanacak bir romanın taslağı ya da yayınevine gönderilecek metinler değildi. İki insan arasında geçen son derece kişisel yazışmalardı. Sevginin, korkunun, kıskançlığın, yalnızlığın ve kırılganlığın hiçbir filtreye uğramadan satırlara döküldüğü belgelerdi.

Bugün ise milyonlarca insan bu satırları okuyor.

İşte etik tartışma tam burada başlıyor.

Bir yazarın ölümünden sonra özel mektuplarının yayımlanması, edebiyat tarihinde yeni bir durum değil. Kafka'nın yakın dostu Max Brod'un, yazarın bütün el yazmalarını yakma vasiyetine rağmen bunları yayımlaması da bu tartışmanın en bilinen örneklerinden biri. Eğer Brod vasiyete uysaydı bugün Dava, Şato ve Amerika gibi eserlerin büyük bölümü elimizde olmayacaktı.

Aynı durum mektuplar için de geçerli.

Bir tarafta bireyin mahremiyet hakkı vardır. Diğer tarafta ise insanlık kültürüne katkı sağlayan metinlerin korunması düşüncesi.

Peki hangisi daha ağır basar?

Bu soruya kesin bir cevap vermek kolay değildir. Çünkü Milena'ya Mektuplar, sıradan aşk mektupları değildir. Onlar aynı zamanda Kafka'nın yazarlığını, kaygılarını, hastalığını ve insan ilişkilerine bakışını anlamamızı sağlayan en önemli kaynaklardan biridir. Romanlarında sürekli karşımıza çıkan yabancılaşma, suçluluk, yalnızlık ve kendinden kaçış duygusu, bu mektuplarda kurmaca olmaktan çıkar; doğrudan yazarın sesi hâline gelir.

Ancak tam da bu nedenle okur, ince bir çizgide yürümek zorundadır.

Çünkü burada okunan şey yalnızca edebiyat değildir. Başkasının hayatıdır.

Günümüzde sosyal medyada insanların özel mesajlarının ifşa edilmesi büyük bir etik sorun olarak görülüyor. Özel yazışmaların izinsiz paylaşılması mahremiyet ihlali sayılıyor. O hâlde Kafka'nın mektuplarını okumakla bunun arasında nasıl bir fark vardır?

Belki de fark, okuma niyetinde gizlidir.

Eğer bu mektuplar yalnızca bir yazarın özel hayatını merak etmenin aracı hâline geliyorsa, etik açıdan ciddi bir problem ortaya çıkar. Ancak onları, Kafka'nın düşünce dünyasını, yazı serüvenini ve insan ruhuna dair gözlemlerini anlamak için okuyorsak, metin farklı bir anlam kazanır.

Yine de şu gerçek değişmez: Kafka bu mektupların bir gün milyonlarca insan tarafından okunacağını bilmiyordu.

Bu nedenle Milena'ya Mektuplar, okurdan alışılmışın dışında bir sorumluluk ister. Roman okurken karakterleri izleriz; burada ise gerçek insanların hayatına tanıklık ederiz. Satırlar arasında yalnızca aşk değil, kırılganlık da vardır. Bu yüzden mektuplar bir dedikodu malzemesi gibi değil, bir insanın en savunmasız hâlinin kaydı olarak okunmalıdır.

İlginç olan ise Kafka'nın edebiyat anlayışının da bu tartışmayı beslemesidir. Ona göre yazmak, insanın kendi içini acımasızca ortaya koymasıydı. Maskelerin düştüğü, insanın kendisinden bile sakladıklarını yazıya döktüğü bir eylemdi. Belki de bu yüzden mektupları, romanlarından bile daha çıplak görünür.

Sonunda etik soruya kesin bir cevap vermek mümkün değildir.

Belki Kafka'nın vasiyetine sadık kalınmalıydı.

Belki de Max Brod'un kararı sayesinde dünya edebiyatı geri dönüşü olmayan bir kayıptan kurtuldu.

Bu iki düşünceyi aynı anda savunmak mümkündür.

Çünkü etik her zaman siyah ve beyazdan oluşmaz; çoğu zaman gri bölgelerde yaşar.

Milena'ya Mektuplar da tam bu gri alanın içinde durur. Okudukça yalnızca Kafka'yı değil, kendimizi de sorgularız. Bir başkasının mahremiyetini bilmek, onu gerçekten anlamak anlamına gelir mi? Yoksa bazı satırlar, ne kadar değerli olursa olsun, yalnızca yazıldığı kişiye mi ait kalmalıdır?

Belki de bu mektupların en güçlü yanı, aşkı anlatmaları değildir.

Bize, edebiyatın bazen yalnızca estetik bir mesele olmadığını; aynı zamanda vicdanla da ilgili olduğunu hatırlatmalarıdır. Çünkü bazı kitaplar yalnızca "Ne anlatıyor?" sorusunu değil, "Onu okumaya hakkımız var mı?" sorusunu da beraberinde getirir.